Nzema edwɛhanlɛ bie mɔ mɔɔ sonlabaka nvɛyeba ‘nye’ finde nu la nvedenvedenu

Abstract

Nzema boka Kwa aneɛ abusua ne anwo. Bɛka ye wɔ Gana Sɛnzɛndɔleɛ wɔ adɔleɛ maanzinli ne anu. Nzema aneɛ ne gua ye ekpunli nnu. Bɛmɛ a le Dwᴐmᴐlᴐ, Ɛlεmgbεlε, Adwɔmɔlɔ, Egila yɛɛ Ɛvaloε (Annan, 1980; Kwaw, 2008). Nuhua ne mɔɔ bɛlie bɛdo nu na bɛsukoa eza bɛkɛlɛ ɔbɔ ye mɔlɛbɛbo sukulu kɔdwu sukunsa la a le Dwᴐmᴐlᴐ ɛdeɛ ne. Menli ne nee aneɛ ne kɔsɔɔti bɛfɛlɛ bɛ Nzema (Kwesi, 1992). Kuane ne mɔɔ nea maa bɛtia menli nee azua la bu mgbonda kɛ, wɔ ɛvolɛ 2021 ne anu ɛdianlɛ ɛdeɛ ne ɛnee Nzemama dodo le 342 090. Nwomama ɛli gyima dɔɔnwo ɛmaa yela ali kɛ aneɛ aneɛ dɔɔnwo gyinla sonlabaka nvɛyeba ngakyile ne mɔ azo ka edwɛkɛ bie mɔ. Nzema noko fa sonlabaka nvɛyeba ne mɔ nwo edwɛkɛ ngakyile dɔɔnwo mɔɔ ‘ɛnyelɛ’ ɛmkpa nu a. Noko akee gyima mɔɔ fale ‘ɛnyelɛ’ nwo la anzo wɔ Nzema nu. Gyima ɛhye bodane a le kɛ ɔfedevede kɛ Nzema si fa ‘ɛnyelɛ’di gyima wɔ edwɛkɛhanlɛ bie mɔ anu la anu. Yɛnyianle edwɛkɛ mɔɔ yɛvale yɛlile gyima ɛhye la yɛvile sukoavoma mɔɔ wɔ Adwumako Sukunsa ne anu la anu mɔtwɛ ɛkɛ. Kɛmɔ yɛle Nzemama la ati, yɛdayɛ noko yɛvale edwɛkɛ ne bie yɛbokale nwo. Akee yɛluale bɛnloanu edwɛmiza zo yɛ nee mgbanyima nwiɔ mɔɔ ɛbe aneɛ ne anu la lile adwelie vale edwɛkɛ mɔɔ yɛnyianle ye la anwo, na bɛvoale zo kɛ ɔdi munli. Nvedenvedenu ne gyi aneɛnu ninyɛne mɔɔ findevinde edwɛkɛhanlɛ mɔɔ bɛfa ‘ɛnyelɛ’ bɛdi gyima wɔ nu la azo titili. Gyima ɛhye guabelɛ ne maa ɔda ali kɛ Nzema ɛnva ‘ɛnyelɛ’ ɛnnea debie angome; emomu, eza bɛfa bɛdi gyima wɔ edwɛkɛhanlɛ nu bɛfa bɛkile abotane, anyelazo, debie boɛ ɛyɛlɛ, akɛnrasesebɛ nee mɔɔ bokɛboka nwo la.